Wstrząs anafilaktyczny (anafilaksja)

Wstrząs anafilaktyczny (anafilaksja) jest gwałtownym i najgroźniejszym objawem klinicznym alergii o charakterze ogólnoustrojowym. Zależy od reakcji przeciwciała typu IgE z alergenem, którym jest najczęściej lek lub wstrzyknięte białko. Wstrząs anafilaktyczny jest gwałtowną reakcją anafilaktyczną w ogólnoustrojowej, najcięższej postaci. W jej wyniku uwolnione zostają silne mediatory chemiczne działające głównie na mięśnie gładkie i układ naczyniowy. Warunkiem wystąpienia takiej reakcji jest, co najmniej dwukrotne zetknięcie się organizmu z danym antygenem. Pierwsze pobudza układ immunologiczny do produkcji przeciwciał, drugie wyzwala reakcję antygen-przeciwciało wśród objawów anafilaksji.

Cechy wstrząsu anafilaktycznego:
- nagły początek,
- objawy zagrażające życiu chorego,
- odwracalność objawów - pod wpływem leczenia a niekiedy samoistnie.

Przyczyny wstrząsu anafilaktycznego

Reakcje anafilaktyczne najczęściej mają podłoże alergiczne, mogą wystąpić w wyniku:
- ukąszenia przez owady i inne
- po zastosowaniu niektórych leków (np. preparatów hormonalnych obcogatunkowych, kontrastów radiologicznych)
- po wstrzyknięciu surowicy obcogatunkowej w celach leczniczych lub profilaktycznych (np. Polsce najczęściej surowicy przeciwtężcowej)
- po podaniu antybiotyku (zwłaszcza penicyliny)
- przy prowadzeniu leczenia odczulającego
- niekiedy po zjedzeniu niektórych pokarmów (np. orzechy, mak)

Poza alergicznym podłożem wstrząs może zostać wywołany również przez nagłe bodźce termiczne lub silny ból.

Objawy wstrząsu anafilaktycznego

Objawy występują w kontakcie z antygenem mają przebieg gwałtowny i równie gwałtownie mijają (samoistnie lub pod wpływem leczenia). Zespół pełnoobjawowy może prowadzić do śmierci i obejmuje:
- złe samopoczucie
- pobladnięcie
- świąd dłoni i stóp obejmujący całe ciało
- utrata przytomności
- szybki i płytki oddech
- wymioty
- biegunkę
- niewyczuwalne tętno
- znacznie obniżone ciśnienie tętnicze
- poty
- zimne kończyny

Zespół pełnoobjawowy należy jednak do rzadkości, zwykle nasilenie objawów jest mniejsze tj.:
- rumień i pokrzywka całego ciała,
- świąd,
- obrzęk twarzy i błon śluzowych (trudności w połykaniu),
- duszność,
- możliwe napady astmy oskrzelowej,
- nieco obniżone ciśnienie tętnicze

Leczenie wstrząsu anafilaktycznego

Rozpoznanie wstrząsu anafilaktycznego ustala się na podstawie wywiadu, który wskazuje na ścisły związek czasowy między wstrzyknięciem leku/ukąszeniem a wystąpieniem objawów wstrząsu.

Leczenie wstrząsu anafilaktycznego powinno być natychmiastowe. Jeżeli u chorego po ukąszeniu lub zastrzyku pojawią się objawy reakcji anafilaktycznej, wówczas zakłada się opaskę uciskową powyżej miejsca ukłucia/ukąszenia. Równocześnie podaje się hydrokortyzon i wapń. W rozwiniętym wstrząsie podaje się adrenalinę (podskórnie) i leki przeciwhistaminowe (domięśniowo). Profilaktycznie osoby podatne na występowanie anafilaksji zawsze powinny mieć przy sobie zestaw do pierwszej pomocy, np. zestaw Ana-Kit czy zestaw Epi-Pen.