Niedoczynność tarczycy

Niedoczynność tarczycy (Hypothyreosis) to choroba będąca następstwem niedoboru hormonu tarczycy. W niedoczynności tarczycy stężenie we krwi tyroksyny i trójjodotyroniny jest obniżone. Niedobór hormonalny powoduje zaburzenia metaboliczne, m. in. upośledzenie zdolności odbudowy związków wysokoenergetycznych i użytkowania energii w nich zawartej oraz obniżenie zużycia tlenu. U dzieci hormony tarczycy są czynnikiem dojrzewania tkanek i wzrastania (uzupełniają działanie somatotropiny). Niedoczynność tarczycy najczęściej dotyczy kobiet, głównie po 40 roku życia.

Tarczyca

Tarczyca (glandula thyreoidea) to obficie unaczyniony gruczoł wewnątrzwydzielniczy o wadze około 35 g. Tarczyca składa się z dwóch płatów bocznych połączonych ze sobą więziną (cieśnią), położonych na bocznych płatach chrząstki tarczowej krtani. W miąższu gruczołu znajduje się przezroczysta ciecz wypełniająca pęcherzyki - masa koloidowa. Koloid tarczycy bogaty jest w jodotyreoglobulinę mającą właściwości hormonu. Przy zapotrzebowaniu organizmu jodotyreoglobulina przy współudziale enzymów rozpada się na dwa właściwe hormony tarczycy: trójjodotyroninę (T3) i tyroksynę (T4), które są wydzielane do krwi.

Wytwarzanie hormonu tarczycy współgra z hormonem przedniego płata przysadki – tyreotropowym (TSH) wpływającego na wzrost i aktywność tarczycy. Do prawidłowej czynności tarczycy niezbędny jest jod, który zwykle pobierany jest z pokarmu.

Hormony tarczycy wpływają na wzrost rozwijającego się organizmu, przemianę materii, układ nerwowy autonomiczny.

Objawy niedoczynności tarczycy

W zależności od wieku chorego mogą pojawić się zróżnicowane objawy.

Objawy niedoczynności tarczycy to zazwyczaj:
- łatwe ziębnięcie
- senność
- uczucie osłabienia
- łatwa męczliwość
- apatia
- zwiększenie masy ciała
- chrypka
- suchość skóry
- łamliwe paznokcie i włosy
- twarz pozbawiona mimiki
- obrzęk śluzowaty
- wole (może pojawić się również u noworodków jako zmiana wrodzona)
- upośledzenie rozwoju fizycznego i umysłowego

Obrzęk śluzowaty (myxoedema) - związany jest z gromadzeniem się śluzowatej substancji (mukopolisacharydów, a przede wszystkim albumin) w przestrzeniach międzykomórkowych tkanek. Powoduje zgrubienie rysów twarzy (twarz jest nalana ze zmniejszonymi szparami powiekowymi), obrzęk powiek i dłoni. Uogólniony obrzęk ma cechy szczególne: nie przemieszcza się pod wpływem zmiany pozycji, nie zostawia dołka po ucisku palcem.. Ten charakterystyczny wygląd powłok - nalana skóra, występujący w zaawansowanym okresie choroby.

Inne dolegliwości to:
- osłabienie przemiany materii
- zaburzenia płciowe (brak miesiączki, obniżone libido)

Obrzęk śluzowaty młodzieńczy (myxoedema juvenile) w zależności od wieku dziecka powoduje również:
- lenistwo
- otyłość mimo brak łaknienia
- ospałość
- obniżenie inteligencji
- skąpe owłosienie
- opóźnione dojrzewanie płciowe

Wole (struma) to powiększenie tarczycy. Może przebiegać z objawami nadczynności (struma toxica) lub niedoczynności lub bez zaburzeń w wydzielaniu dokrewnym (struma simplex). W przypadku niedoczynności tarczycy wole spowodowane jest brakiem jodu w diecie chorego. Aby realizować zapotrzebowanie organizmu na jod tarczyca przerasta i wytwarza nadmierne ilości koloidu o niskiej zawartości jodu.

Niedoczynność tarczycy w wieku dziecięcym najczęściej powoduje upośledzenie rozwoju fizycznego i umysłowego dając objawy matołectwa (kretynizmu) – określenie dziś nie jest już używane.

Kretynizm, matołectwo (cretinismus, athyreosis) – to wrodzony zespół niedoboru jodu cechuje go powolnym wzrostem i niedorozwojem umysłowym ciężkiego stopnia.

Podział i przyczyny niedoczynności tarczycy

Niedoczynność tarczycy dzieli się na:
- Pierwotną niedoczynność tarczycy – następuje w wyniku uszkodzenia samej tarczycy (np. przez naświetlanie tarczycy promieniami Roentgena, stan zapalny). Stan ten doprowadza do zwiększonego wytwarzania TSH przez przedni płat przysadki mózgowej
- Wtórną niedoczynność tarczycy – wywołana upośledzeniem wydzielania hormonu tyreotropowego (TSH) przez przedni płat przysadki mózgowej (np. w wyniku uszkodzenia lub po operacyjnym usunięciu przysadki)
- Niedoczynność tarczycy pochodzenia podwzgórzowego - spowodowana jest niedoborem hormonu podwzgórzowego tyreoliberyny (TRH).

Pierwotna niedoczynność tarczycy (Hypothyreosis primaria) może nastąpić w wyniku zadziałania różnych czynników tj.:
- brak lub zmniejszenie hormonalnie czynnej tkanki tarczycy (np. w wyniku niedorozwoju, resekcji gruczołu tarczowego lub jego części)
- niedobór jodu w pokarmach
- niedobór enzymów uczestniczących w wytwarzaniu hormonów tarczycy lub użycie leków blokujących wspomniane enzymy
- wieloletnie procesy zapalne tarczycy (wiele przypadków niedoczynności tarczycy jest chorobą Hashimoto).

Diagnoza niedoczynności tarczycy

Diagnoza niedoczynności tarczycy opiera się na przedmiotowym rozpoznaniu charakterystycznych objawów zaburzeń niedoczynności tarczycy oraz badań dodatkowych.

W badaniach laboratoryjnych często stwierdza się:
- podwyższenie poziomu cholesterolu w surowicy,
- obniżenie podstawowej przemiany materii
- niedokrwistość niedobarwliwą,
- płaską krzywą po obarczeniu glukozą,
- znaczną wrażliwość wobec egzogennej insuliny.

W badaniu izotopowym stwierdza się obniżone wychwytywanie jodu przez tarczycę oraz obniżony poziom T3 i T4 oraz jodu związanego z białkiem (PBI).

W rozpoznaniu różnicowym pierwotnej i wtórnej niedoczynności tarczycy stosuje się oznaczenie poziomu TSH w surowicy metodą radioimmunologiczną. Wtórna niedoczynność tarczycy odznacza się niskim stężeniem TSH w surowicy. W pierwotnej niedoczynności tarczycy poziom TSH w surowicy jest wyraźnie podwyższony i podnosi się jeszcze znaczniej po dożylnym wstrzyknięciu tyreoliberyny (TRH). Jest to bardzo pewny test diagnostyczny.

Zapis EKG wykazuje niski woltaż załamków.

Na rentgenogramie stwierdza się u dzieci i młodzieży opóźnienie rozwoju kośćca w stosunku do wieku metrykalnego. Zęby są drobne, z defektami szkliwa, a zęby stałe rozwijają się z wieloletnim opóźnieniem.

Leczenie niedoczynności tarczycy

Leczenie niedoczynności tarczycy polega na uzupełnianiu brakujących hormonów tarczycy. Stosuje się preparaty hormonu tarczycy tj. wyciąg z tarczycy lub tyroksynę.

Ważną rolę w profilaktyce niedoczynności tarczycy odgrywa dieta wzbogacona o jod. Również stosowanie produktów wzbogaconych o jod np. jodowana sól kuchenna skutecznie zapewnia organizmowi człowieka niezbędną ilość jodu.

W przypadku dzieci aby uniknąć zaburzeń w rozwoju istotne jest szybkie rozpoznanie i rozpoczęcie terapii.