Alergia na leki (alergia polekowa)

U podłoża alergii polekowych leżą reakcje antygen - przeciwciało związanej z zażywanym lekiem. Alergia nie jest najczęstszą przyczyną reakcji polekowych, prowadzi jednak do reakcji , które mogą zagrażać życiu chorego.

Alergiczna reakcja na leki objawia się reakcjami ogólnoustrojowymi (wstrząs anafilaktyczny, choroba posurowicza, gorączka) lub narządowymi (alergiczne zapalenie mięśnia sercowego i naczyń krwionośnych, napad astmy oskrzelowej, alergiczne zapalenie płuc, alergiczny nieżyt przewodu pokarmowego, zapalenie wątroby, nerek, skóry, zmiany w układzie krwiotwórczym: niedokrwistości hemolityczne, agranulocytoza, trombocytopenia).

Przyczyny alergii na leki

Większość leków nie wywołuje w organizmie produkcji przeciwciał. Właściwości alergiczne leki zyskują dopiero w wyniku wiązania się ich metabolitów z endogennymi białkami lub niekiedy z polisacharydami czy polinukleotydami. Bardzo trudno jest określić chemiczną strukturę metabolitów leku w ustroju i wskazać, które z nich są innowatorami antygenów.

Związek czasowy między przyjęciem leku a wystąpieniem objawów klinicznych ma istotne znaczenie dla rozpoznania przeciwciał.

Obraz kliniczny alergii polekowych

Reakcje ogólnoustrojowe alergii na lek obejmują wstrząs anafilaktyczny (uczuleniowy), chorobę posurowiczą, i gorączkę, która może być także jedynym objawem alergii szczególnie przy stosowaniu sulfonamidami, kwasem aminosalicylowym, chinidyną, prokainamidem, penicyliną, streptomycyną i pochodnymi tiouracylowymi.

Reakcje skierowane przeciwko poszczególnym tkankom lub narządom to reakcje ze strony układu krwiotwórczego i reakcje skórne.

Reakcje ze strony układu krwiotwórczego najczęściej występują u osób nadwrażliwych leki i mogą wywołać niedokrwistość lub granulocytopenię, czy trombocytopenię. Ostry stan granulocytopenii cechuje nagły początek, gorączka, zmiany wrzodziejące na migdałkach oraz spadek liczby granulocytów. Sedormid, chinina lub chinidyna stosowane w leczeniu mogą wywołać skazy krwotoczne małopłytkowe.

W wyniku zastosowania sedromidu w przypadku trombocytopenii następuje uszkodzenie płytek krwi lub też lek może powodować produkcję przeciwciał przeciw własnym tkankom chorego - zjawisko autoimmunizacji. Do zespołów autoimmunizacyjnych zalicza się niedokrwistości immunohemolityczne powstawanie przeciwciał przeciw błonie komórkowej kanalików nerkowych u chorych leczonych metycyliną (nephritis interstitialis) oraz zespół przypominający toczeń trzewny u chorych leczonych hydralazyną lub izoniazydem. Jednak wyżej wymienione zjawiska są bardzo rzadkie.

Kliniczne zmiany chorobowe skóry mogą być bardzo różnorodne i mogą odpowiadać wypryskowi, pokrzywce lub rumieńcom, a żadna z nich nie jest swoista dla alergii polekowej. Wystąpienie objawów zapalnych skóry w przebiegu farmakoterapii powinno jednak zawsze nasuwać podejrzenie alergii na leki. Wykwitom skórnym często towarzyszą zmiany w narządach wewnętrznych.

Za alergicznym tłem reakcji polekowych przemawia to, że w przebiegu leczenia aminosalicyłanami, sulfonamidami czy fenotiazynami (bądź też halotanem, fenylobutazonem, iproniazyde) może się rozwinąć zapalenie wątroby, gorączka, eozynofilia we krwi obwodowej, wykwity skórne, nacieki limfatyczne i eozynofilowe w tkance wątrobowej. Jednak nie istnieją niepodważalne dowody na ich zależność od reakcji antygen-przeciwciało.

W przebiegu leczenia nitrofurantoiną wystąpić może ostre zapalenie płuc z kaszlem, gorączką, powiększeniem węzłów chłonnych i skurczem oskrzeli, które ustępują w dwa dni po odstawieniu leku.

Diagnoza alergii na leki

Kryteria diagnostyczne alergii polekowej:
1) objawy reakcji nie pozostają w wyraźnym związku z działaniem farmakologicznym leku;
2) występują one po minimalnej dawce leku;
3) od chwili pierwszego podania leku do wystąpienia objawów mija co najmniej okres 5-7 dni;
4) część objawów odpowiada spotykanym w klasycznych reakcjach alergicznych, wywołanych przez antygeny wielkocząsteczkowe (np. pokrzywka);
5) powtórne podanie leku wywołuje szybki nawrót objawów klinicznych;
6) reakcje zwykle mogą być indukowane u osoby uczulonej przez leki o podobnej strukturze chemicznej.

Rozpoznanie alergii polekowej opiera się na wywiadzie i badaniu fizycznym W przypadku alergii na penicylinę można wykazać przeciwciała za pomocą testów skórnych. Alergenem używanym do wykrycia przeciwciał jest tu metabolit penicyliny. Wartość testów skórnych, w alergii na inne leki nie jest miarodajna. Chociaż istnieje możliwość uzyskania wyników dodatnich przy użyciu testów w przypadku chorych z ogólnoustrojowymi reakcjami na miejscowe środki znieczulające, sulfonamidy, streptomycynę i organiczne środki moczopędne.

Profilaktyka i leczenie alergii polekowej

Alergii polekowej można zapobieć, zbierając dokładnie wywiad w czasie hospitalizacji chorego, i umieszczając przez lekarzy czy pielęgniarki ostrzeżeń o przypuszczalnych lub potwierdzonych reakcjach na kartach szpitalnych i wypisowych chorego. Pamiętać należy również o krzyżowych reakcjach, jakie wystąpić mogą w przypadkach leków o podobnej strukturze chemicznej. I tak, alergii na penicylinę towarzyszy często nadwrażliwość na wszystkie półsyntetyczne penicyliny, cefalotyny i penicylaminę. Nadwrażliwość krzyżowa istnieje również zwykle w grupie aminoglikozydów są to streptomycyna, neomycyna, kanamycyna, gentamycyna.

Leczenie reakcji alergicznej na leki w większości przypadków polega na odstawieniu leku wywołującego reakcję.